AI-afhankelijkheid: hoe één brief blootlegde hoe kwetsbaar Europa is

Op 12 juni 2026 stuurde de Amerikaanse overheid één brief. Een paar uur later moest Anthropic zijn krachtigste modellen, Fable 5 en Mythos 5, voor al zijn klanten uitschakelen. Niet wegens een datalek. Niet wegens een crash. Wegens een exportcontrole-richtlijn op grond van nationale veiligheid, die toegang verbood voor elke buitenlandse staatsburger, binnen én buiten de Verenigde Staten.

Ik werkte op dat moment met Fable 5. En ik merkte het verschil: er zaten mogelijkheden in die je gewoon vóélde. Van het ene op het andere moment was dat weg. Niet omdat ik iets fout deed, wel omdat ik als niet-Amerikaan onder een Amerikaanse exportregel viel.

Laat dat even bezinken. De toegang tot frontier-AI kan voor een Europeaan worden afgesloten met de snelheid van een e-mail, om redenen waar wij part noch deel aan hebben. Dat is geen technisch probleem. Dat is een afhankelijkheidsprobleem.

De afhankelijkheid is meetbaar

Bijna alle topmodellen zitten in de VS. Volgens de Stanford AI Index 2026 bracht de Verenigde Staten in 2025 ongeveer vijftig toonaangevende AI-modellen uit, China rond de vijfendertig. Europa blijft daar ver achter en mist een vergelijkbare frontier-schaal. De VS telt meer dan 5.400 datacenters, meer dan tien keer zoveel als welk ander land ook. En het investeringsgat is duizelingwekkend: volgens datzelfde rapport ging er in 2025 zo'n 286 miljard dollar aan private AI-investeringen naar de VS, tegenover iets meer dan 12 miljard naar China. Dat Chinese cijfer is wellicht een onderschatting omdat veel financiering via staatsfondsen loopt. Maar zelfs dan blijft de kloof enorm.

In Europa hebben we feitelijk één echte frontier-speler: Mistral, in Frankrijk. Daarnaast een handvol kleinere labs zoals Aleph Alpha en Black Forest Labs in Duitsland. Stuk voor stuk waardevol en vaak sterk op open weights, soevereiniteit en EU AI Act-conformiteit. Maar de bank is dun. Verdwijnt of vertraagt één speler, dan staat er weinig achter.

En vergeet de fundering niet: vrijwel elke geavanceerde AI-chip ter wereld wordt gebakken door één bedrijf, TSMC, in Taiwan. De acceleratorstack wordt daarbovenop sterk gedomineerd door NVIDIA. De hele keten hangt aan een paar niet-Europese punten. Eén geopolitieke schok en het hele bouwwerk wankelt.

Het stuk dat iedereen onderschat: energie

Je kunt geen AI draaien zonder stroom. Heel veel stroom.

AI draait in datacenters. Die verbruikten in 2025 wereldwijd zo'n 485 terawattuur. In 2030 wordt dat verdubbeld naar zo'n 950 terawattuur, zegt het Internationaal Energieagentschap (IEA).

De aanjager is AI zelf: het verbruik van AI-datacenters zal in diezelfde periode verdrievoudigen. En dat tempo is nu al zichtbaar. Alleen al in 2025 groeide het datacenterverbruik met 17 procent terwijl de wereldwijde stroomvraag maar met 3 procent steeg.

En hier wringt het voor Europa nog harder: volgens het IEA-rapport Electricity 2026 betaalde de Europese energie-intensieve industrie in 2025 gemiddeld ongeveer het dubbele van de Amerikaanse elektriciteitsprijs. Bruegel en de OESO komen op dezelfde orde van grootte uit. Daar bovenop komen tergend trage netaansluitingen en krappe toeleveringsketens voor transformatoren en turbines. Wie AI op grote schaal wil trainen en draaien, heeft niet alleen chips nodig maar ook een energie-infrastructuur die daarop berekend is. Die hebben we vandaag niet.

Dit is geen voetnoot bij het AI-debat. Dit ís het debat. Geen energie, geen AI.

Europa beweegt, alleen niet diep genoeg

Brussel is niet blind. Via het InvestAI-initiatief wordt 200 miljard euro gemobiliseerd, waarvan 20 miljard voor vier tot vijf AI-gigafactories: kolossale rekencentra met elk zo'n 100.000 geavanceerde AI-chips, ongeveer vier keer de capaciteit van de huidige AI-factories. De formele oproep daarvoor is in voorbereiding. Op papier is dat fors en logisch.

Maar er zit een addertje onder het gras en we moeten er eerlijk over zijn. Als die gigafactories vrijwel volledig draaien op NVIDIA-GPU's, NVIDIA-netwerken en een toeleveringsketen die door niet-Europese spelers wordt gedomineerd, dan staat de infrastructuur wel op Europese bodem, alleen de soevereiniteit niet. Je kunt geen onafhankelijkheid kopen door simpelweg veel accelerators in Europese hallen te zetten. Soevereiniteit zit in de hele keten: chips, modellen, data, energie én talent.

Het doel is dus geen digitale autarkie. Het is strategische weerbaarheid: weten welke lagen kritisch zijn, waar we afhankelijk zijn en waar we alternatieven moeten organiseren.

Waarom dit een prikkel moet zijn, geen klaagzang

De Fable 5-episode is geen incident om over te mopperen. Het is een waarschuwing met een datum erop. Het laat zien hoe smal de marge is waarbinnen Europa opereert en hoe snel die marge kan verdwijnen.

Mijn conclusie is simpel en urgent: Europa moet hier vól op inzetten, veel verder dan wat nu gebeurt.

Voor organisaties betekent dit vandaag al iets concreets: bouw je AI-strategie niet op één model van één leverancier uit één land. Wat overnight kan verdwijnen, is geen fundament. Werk met meerdere modellen naast elkaar, ken je uitwijkopties en behandel modelbeschikbaarheid als een continuïteitsrisico, niet als een gegeven.

Ik kijk niet vanaf de zijlijn naar deze ontwikkeling. Ik wil er middenin staan en organisaties helpen om AI verstandig, veilig en weerbaar in te zetten. Want de vraag is niet óf AI bepalend wordt voor onze toekomst. De vraag is of Europa daarin een speler wordt of een klant blijft.

Eén brief liet zien hoe het er nu voor staat. Zorg dat de volgende brief jouw organisatie niet stillegt.

Rob Ummels, AIAdopt. AI-adoptie, AI-geletterdheid en praktische begeleiding voor organisaties die AI verstandig willen inzetten.